Mocne pytania

“Zachodnia kultura skupia się na posiadaniu właściwej odpowiedzi a nie na odkrywaniu właściwego pytania” – od takiej mocnej tezy rozpoczyna się początkowy akapit jednej z moich największych inspiracji w pracy zwinnej, książki “The Art of Powerful Questions” (której autorami są Eric E. Vogt, Juanita Brown i David Isaacs). Czym są mocne pytania, jak je wykorzystywać w pracy zwinnej i jak można poćwiczyć zadawanie lepszych pytań – możesz przeczytać w kolejnych częściach tego artykułu.

Czym jest mocne pytanie?

Autorzy opracowania podjęli się zdefiniowania mocnych pytań w formie listy. Mocne pytanie to takie, które:

  • Generuje ciekawość u słuchacza
  • Stymuluje konwersację
  • Prowokuje do myślenia
  • Odkrywa schowane wcześniej założenia
  • Wprowadza nowe możliwości i kreatywność
  • Generuje energię do działania
  • Zostaje na dłużej z uczestnikami
  • Dotyka głębszego sensu
  • Rozpoczyna kolejne pytania

To w jaki sposób sformułujemy pytanie ma fundamentalne znaczenie dla dalszego rozwoju sytuacji, czy to w zespole, czy w firmie czy w społeczności. Sam byłem świadkiem obu skrajnych sytuacji jeśli chodzi o zadawane pytania – ważna kwestia została zupełnie strywializowana albo niezauważona, ponieważ wprowadzona została do grupy w formie pytania zamkniętego czy niezaakcentowanego, pytający nie pozwolił grupie się zastanowić albo wszyscy zaakceptowali pierwszą odpowiedź, która spłaszczyła temat. Z drugiej strony niezwykle mocne rozmowy na z pozoru proste tematy pojawiły się, gdy pytanie zostało świadomie dobrze zadane i “siadło” w grupie – po chwili głębszego zastanowienia kolejne osoby dały się wciągnąć w wysokiej jakości rozmowę, w której każdy dokładał coś od siebie i albo eksplorował nowe opcje albo dokładał dodatkowe pytania, które ponownie inspirowały osoby uczestniczące w dalszą dyskusję. Zjawisko “siadania” pytania (najczęściej w postaci chwili westchnięcia, zastanowienia się albo szczerej reakcji “to jest dobre pytanie!”) to moja prywatna interpretacja rozróżnienia czy pytanie jest mocne – wszyscy uczestnicy czują, że rozmawiamy o czymś ważnym, angażują się, chcą się wypowiedzieć mocniej i głębiej niż przeciętnie.

Jak zadać mocne pytanie?

“The Art of Powerful Questions” wprowadza trzy wymiary tego, jak można wzmocnić (albo osłabić) pytanie:

  • Konstrukcja pytania
  • Zakres pytania
  • Założenia w pytaniu

Konstrukcja mocnego pytania

Ten wymiar jest chyba najbardziej oczywisty – pytania zamknięte (zaczynające się np. od “Czy”), na które odpowiedź wprost może być sprowadzona wyłącznie do “Tak” lub “Nie” są zazwyczaj słabymi pytaniami. Wymagają one zaangażowania od drugiej strony i chęci wejścia z własnej inicjatywy w głębszą rozmowę, wykraczającą poza dosłowną warstwę tego, o co pytamy. Autorzy opracowali uproszczony schemat słów od których można zacząć pytania, poukładany w kolejności od najmocniejszych do najsłabszych.

Nie należy jednak skupiać się wyłącznie na pierwszym słowie, znaczenie może mieć cała konstrukcja pytania. Ostrożnie stosujemy również te pytania, które teoretycznie są najmocniejsze – np. pytania zaczynające się od “dlaczego” mogą (w zależności od sposobu sformułowania całej treści) zostać zinterpretowane jako zaproszenie do tłumaczenia się, robienia wyrzutów i prowokować do obrony albo kontrataku.

Zakres pytania

Drugi wymiar zwraca uwagę na to, czy w pytaniu stosujemy (być może nieświadomie) zawężenie obszaru o który pytamy – np. pytanie z retrospektywy “Jak możemy poprawić nasze estymowanie”. Przykładem szerszego zakresu takiego samego pytania może być “… nasze planowanie”, “… naszą przewidywalność dostarczania”, “… komfort naszej współpracy”, “… sens tego co robimy jako zespół”. Każda z kolejnych opcji poszerza obszar dyskusji i otwiera możliwości u uczestników do podzielenia się swoją perspektywą, która może być nieoczywista (i z tego powodu inspirująca) dla pozostałych. Podobnie jak z konstrukcją pytania (które nie musi co do zasady zaczynać się od Dlaczego) niekoniecznie niezbędne jest dążenie do ekstremum otwartości zakresu (“Jak możemy poprawić świat?” 😉 ), ale warto sobie zdać sprawę z tego, czy świadomie formułujemy granice pytania i czy nie szkodzimy grupie stawiając to pytanie jako zbyt ograniczone.

Założenia w pytaniu

Autorzy “The Art of Powerful Questions” zwracają uwagę, że często stosujemy w pytaniach założenia, które są nieświadome. Na przykład pytanie “Co zrobiliśmy źle i kto za to odpowiadał” ma w sobie założenie, że ktoś konkretny coś spaprał i w ramach dalszej rozmowy chcemy to ustalić. Mając identyczną intencję (usprawnienie po niekorzystnym obrocie spraw) można zadać podobne ale jednak mocniejsze pytanie “Czego się możemy nauczyć z tego, co się wydarzyło i jakie możliwości w tej chwili widzimy na przyszłość?”. Nie wszyscy członkowie grupy mogą podzielać założenie pierwszego pytającego, że coś zostało zrobione źle (to jest ocenne) albo że to konkretna osoba zawiniła (sama sugestia tego typu w pytaniu może zamknąć całą resztę dyskusji, gdy nikt nie chce być obwiniany albo atakowany). Jest duża szansa, że neutralna rozmowa o sytuacji z przeszłości, z wyraźnym zasygnalizowaniem tego, by się uczyć z rozwoju wypadków na przyszłość, wciągnie grupę do mocniejszej refleksji. Najmocniejsze założenia w pytaniu mogą być użyte świadomie przewrotnie czy prowokująco – osoba, która zadaje pytanie, może wprowadzić do jego treści założenie, które kompletnie odwraca sposób myślenia grupy. Autorzy używają przykładu zamiany standardowego pytania “jak możemy konkurować na rynku” na pytanie “jak możemy współpracować na rynku”. Przenosząc ten aspekt na realia zespołów zwinnych, niejednokrotnie spotykam się z tym, że wyznawane jest w różnych zespołach założenie “Oni muszą się zmienić” (biznes, inne zespoły, klienci, itd.) i widziałem mocno zmieniające się perspektywę, gdy Scrum Master albo Agile Coach zmienił tory rozmowy poprzez zadanie pytania “Co my-zespół możemy zrobić..” albo “Co my-i-oni możemy razem zrobić, żeby współpraca była bardziej sprawna”.

Oddzielną kwestią w temacie założeń zaszytych w pytaniu jest to, że możemy o nich rozmawiać na osobnym poziomie. Gdy ktoś zadaje nam zbyt zamknięte pytanie, z założeniami, z którymi się nie zgadzamy, zamiast próbować niezgrabnie odpowiedzieć na niewłaściwe pytanie albo kompletnie unikać odpowiedzi, możemy zwrócić uwagę właśnie na te założenia i pokazać całej grupie swoje własne. Całkiem mocnym pytaniem jest też pytanie “Jakie mamy założenia, gdy myślimy o … / rozmawiamy nt. … / współpracujemy z …”!

Przykłady użycia mocnych pytań w pracy zwinnej

Bardzo cenię sobie we współpracy ze Scrum Masterami to, czy potrafią zadawać pytania. Zadawanie w dobry sposób pytań jest jednym z podstawowych narzędzi komunikacyjnych w pracy zespołowej – pomaga facylitować dyskusję całego zespołu w trakcie wydarzeń scrumowych, wspiera rozwiązywanie przeszkód, na jakie natrafia zespół, czy wspomaga zrozumienie potrzeb członków całej organizacji, którzy wchodzą w interakcje z Zespołem Scrumowym. Najważniejszym moim zdaniem momentem na to, by zadać mocne pytanie, jest Retrospektywa Sprintu. Jakiś czas temu z jedną z osób, która przygotowywała się do ważnej Retrospektywy, przeszliśmy przez sesję bazującą na powyższym materiale teoretycznym i poćwiczyliśmy “wzmacnianie” pytania, które miało otwierać rozmowę całego zespołu. Wygenerowaliśmy warianty podobne do takiej listy:

  • Co możemy zrobić, by mniej się kłócić?
  • Jak możemy lepiej rozwiązywać konflikty?
  • Jak obecnie oceniamy naszą wzajemną współpracę i jak byśmy chcieli współpracować?
  • Jak współpracującym zespołem chcemy być?
  • Jakie aspekty współpracy w zespole są dla nas ważne i dlaczego?

Zachęcam do podobnego ćwiczenia każdego, kto staje przed tematem zadania dobrego pytania, które ma w naszej intencji otworzyć nowe poziomy dyskusji. Możemy je zrobić samodzielnie (zachęcam wtedy do zapisywania sobie różnych wariantów, by pomóc samemu sobie w ocenie ich mocy) albo poprosić o wsparcie w przygotowaniu zaufaną osobę – innego SMa albo Agile Coacha. To czy dane pytanie jest mocniejsze czy słabsze oprócz samej konstrukcji i zakresu zależy też od założeń, które są zawsze bardzo specyficzne dla danego zespołu, więc nie istnieje jedyne słuszne właściwe pytanie, które należy zawsze stosować. Czasem spotykam się też u początkujących Scrum Masterów z nieśmiałością w zadawaniu najmocniejszych pytań (boimy się jak zostaną odebrane i czy poradzimy sobie z dyskusją, którą wywołamy). Jak w wielu innych miejscach w rolach zwinnych jest to pole do wielokrotnych prób, błędów i ciągłego usprawniania się w przyszłości, w swoim własnym tempie.

Jak można poćwiczyć zadawanie mocnych pytań?

Osobą, która wprowadziła mnie samego w temat mocnych pytań jest Deborah Hartmann-Preuss, która zaproponowała ćwiczenie, które może być dobrą opcją na wewnętrzny warsztat, część szkolenia dla Scrum Masterów czy ćwiczenie w ramach społeczności zwinnej. W ramach współpracy z Deborą przygotowałem polskie tłumaczenie kart jej autorstwa, które można znaleźć na jej stronie. Samo ćwiczenie ma prosty przebieg, w skrócie:

  • Prowadzący przedstawia koncepcję “Mocnych pytań”
  • Dzielimy się na grupy max. 6-osobowe, każda z grup dostaje identyczny zestaw 12 kart z pytaniami
  • Zadaniem grup jest posortowanie kart od najmocniejszego pytania do najsłabszego (bez możliwości zajęcia miejsc ex equo)
  • Kluczowe jest to, jak uczestnicy dyskutują pomiędzy sobą – jakie założenia widzą w pytaniach, jak interpretują moc poszczególnych kart
  • Prowadzący zaprasza do podsumowania pomiędzy wszystkimi grupami obserwacji uczestników:
    • Co ich zaskoczyło w ćwiczeniu?
    • Co skomplikowało dyskusje?
    • Jak kontekst wpływa na moc pytania?

Jeśli chcesz podjąć się takiego ćwiczenia w swoim otoczeniu albo szukasz więcej informacji na temat “Powerful Questions”, zachęcam do zapoznania się ze szczegółowymi wytycznymi dla moderatora na stronie Debory i listą materiałów dodatkowych przez nią zebranych.

Źródło pierwszego zdjęcia Eric „good question” na licencji CC BY-ND 2.0

Komentarze do wpisu: “Mocne pytania

    • Bardzo celna uwaga Magda. Autorami są Eric E. Vogt, Juanita Brown i David Isaacs. Zachęcam do wygooglania tytułu, materiał jest dostępny online w postaci PDF (nie wiem jak z prawami autorskimi do tego, więc nie zalinkuję bezpośrednio).


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Ta strona używa Cookies, korzystając z niej wyrażasz zgodę na używanie ciasteczek zgodnie z ustawieniami przeglądarki. Nasza Polityka Prywatności
Akceptuję, bo lubię Was czytać.
x